Na przełomie XVII i XVIII wieku (w latach 1698 - 1704) car Piotr I przeprowadził radykalną reformę rosyjskiego systemu pieniężnego. Rosja była pierwszym państwem na Świecie, które konsekwentnie oparło swój system monetarny na systemie dziesiętnym (1 imperial = 10 rubli - 100 grzywien = 1000 kopiejek). Najniższe nominały bito w miedzi, średnie w srebrze i najwyższe w złocie. Był to najnowocześniejszy system monetarny tamtych czasów. Monety były prawie pełnowartościowe - wartość metalu była niższa od nominału mniej więcej o koszty wybicia. Nie opłacało się więc ich fałszować.

Jednak taki stan utrzymał się niedługo. Car chciał mieć dochody z regale menniczego i zaczął psuć własne pieniądze. W 1713 r. wprowadził niepełnowartościowe drobne srebrne monety, a w 1718 r. ponad dwukrotnie podwyższył stopę monet miedzianych (z 12,8 do 40 rubli z puda miedzi). W Rosji i państwach ościennych pojawiły się warsztaty masowo fałszujące te monety. Zaczęły funkcjonować systemy dopłat, dzięki którym rubel miał różną wartość w zależności od tego, w jakiej monecie był płacony. W latach 1726-1727 doszło nawet do tego, że najnowsze monety z lichego srebra były tańsze od dawniejszych falsyfikatów.

Próbowano ten stan zmienić, ale reforma z 1727 r. nie doszła do skutku. W 1730 r. wprowadzono nową stopę dla monet miedzianych (10 rubli z puda), a od 1731 r. monety srebrne bez względu na nominał miały tę samą wysoką próbę.
Nie wywołano jednak z obiegu starszych monet. Dobre-nowe szybko po opuszczeniu mennicy zostawały wyłapane z obiegu, a kursowały nadal podłe.

W 1744 r. caryca Elżbieta wydała ukaz mówiący, że stare monety systematycznie będą traciły na wartości. Poprawiono stopę monet miedzianych na 8 rubli z puda i wypuszczono nowe "ciężkie" kopiejki. Ostatecznie ustanowiono kurs zależny od wagi metalu. (Np. kilka "lekkich" kopiejek równało się 2 "ciężkim" kopiejkom itp.)

Jednak wydatki, jakie ponosił skarb na wojnę z Prusami nie pozwoliły długo utrzymywać tak dobrej monety. W 1757 r. podwojono stopę (16 rubli z puda). W 1761 r. znów próbował ją podwoić Piotr III (do 32 rubli z puda), ale przeszkodziła mu w tym śmierć. Katarzyna odstąpiła od już gotowego projektu. Dziś pamiątkami tego są nieliczne próbne lekkie kopiejki.

W 1769 r. w Rosji pojawiły się pierwsze banknoty - asygnaty państwowe mające zabezpieczenie w monecie miedzianej. Początkowo były one w pełni wymienialne, ale bardzo szybko namnożyło się ich tyle, że ich kurs (a także kurs miedzi, z którą były ustawowo powiązane) zaczął spadać. W 1795 r. za 10 rubli w asygnatach płacono tylko 7 rubli srebrem. Bicie monet miedzianych stało się deficytowe. Znowu więc próbowano wprowadzić stopę 32 rubli z puda miedzi i znowu śmierć monarchy pokrzyżowała te plany. Lekkie monety już wybite w 1796 roku zostały przebite według dotychczas obowiązującej stopy 16-rublowej. Żeby nie dopuścić do dalszego upadku monety miedzianej zawieszono wymienialność asygnat. To stało się przyczyną gwałtownego spadku kursu pieniądza papierowego, ale nie uratowało miedzi. W 1810 r. podwyższono stopę do 24 rubli z puda, a po 20 latach w 1830 r. - do 36 rubli z puda. W tym czasie rubel miedziany kosztował tylko 27 kopiejek w srebrze.

Wreszcie w latach 1839-1843 zdecydowano się na gruntowną reformę. Zrównano rubel srebrny z miedzianym i powrócono do stopy 16-rublowej. Na nowych monetach zaznaczono, że są równocenne ze srebrnymi (1/4, 1/2, 1, 2 i 3), cena rubli w asygnatach wzrosła, ale wciąż nie zrównała się z pieniądzem kursowym. Zaczęto jednak puszczać inne banknoty - państwowe bilety kredytowe. Te były w pełni wymienialne na złoto, srebro i miedź.

Nowe pieniądze szybko zdobyły zaufanie ludności. Nie obniżył go nawet powrót do 32-rublowej stopy w 1849 r. W dalszym ciągu miedź była wymienialna na złoto i srebro, wymienialne były też bilety kredytowe, a przy wymianie asygnat obowiązywało 40-50% ażia.

Tymczasem stan finansów państwa się pogarszał. W 1853 r. wybuchła wojna krymska, która poważnie nadszarpnęła carską szkatułę. Ruszył więc masowy druk banknotów, po raz pierwszy od reformy Piotra zaczęto majstrować przy monecie srebrnej. Postanowiono zmniejszyć o 15% zawartość czystego srebra w rublu (z 16 g do 15,3g). Takie ruble bito w latach 1860-1867. Potem znów zdewaluowano rubla w srebrze (do 9 g czystego srebra) i taki przetrwał do końca państwa carskiego.
W 1897 r. zmniejszono z kolei o 1/3 zawartość złota w rublach złotych nie zmieniając jej w imperialach. Tak wiec imperial miał odtąd 15 rubli. Ewolucję systemu monetarnego Rosji przerwała rewolucja. Mimo że po niej nawiązano wagą i nominałami do monet przed październikowych - był to już zupełnie odmienny układ pieniężny...

Artykuł ukazał się w PN 2/95. Autor: Michał Wodziński